Ngày 12/7, Tòa trọng tài được thành lập theo Phụ lục VII Công ước của
Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982, trên cơ sở đề nghị của Philippines
đã đưa ra Phán quyết cuối cùng. Xung quanh nội dung này, ông Trần Việt Thái, Phó Viện trưởng Viện
Nghiên cứu Chiến lược, Học viện Ngoại giao đã trao đổi với báo chí.
Vừa qua, Tòa
trọng tài đã đưa ra phán quyết về vụ kiện liên quan đến tranh chấp ở
Biển Đông do Philippines đệ trình. Ông có bình luận gì về phán quyết của
Tòa trọng tài?
Ngày 12/7, Tòa trọng tài thành lập theo
Phụ lục VII, Công ước của Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 đã đưa ra
phán quyết với bản đầy đủ gồm gần 500 trang về những nội dung mà
Philippines đã đệ đơn kiện lên Tòa trọng tài theo Phụ lục VII.
Tòa
trọng tài đã làm việc nghiêm túc, theo đúng quy trình, trình tự thủ
tục, thẩm quyền theo quy định chung đối với một Tòa án được thành lập
theo Phụ lục VII Công ước Luật Biển năm 1982. Sơ bộ những nội dung của
phán quyết về cơ bản là tích cực, đặc biệt có lợi cho Philippines. Hầu
hết các điểm mà Philippines nêu ra trong vụ kiện mà Tòa thừa nhận có
thẩm quyền, Tòa đã tuyên bố có lợi cho Philippines.
Về nội dung
cụ thể, Tòa đã đưa ra các lập luận sắc sảo, bác bỏ cơ sở pháp lý của
“đường lưỡi bò”, bác bỏ quyền lịch sử mà Trung Quốc nêu ra trong phạm vi
của “đường 9 đoạn” vô lý mà Trung Quốc nêu ra trong thời gian qua.
Đây
cũng là lần đầu tiên Tòa đưa ra được bộ quy chế rõ ràng đối với các cấu
trúc trên biển: Thế nào là đảo, thế nào là đá, thế nào các bãi nửa nổi
nửa chìm. Đó là bước tiến lớn của nhân loại trong lĩnh vực pháp lý. Điều
này làm phong phú thêm các án lệ trong thực tiễn xét xử các vụ kiện
liên quan đến Luật Biển.
Đó cũng là cơ sở quan trọng để sau này
các nước tiến hành phân định biển hay các hoạt động khác liên quan đến
pháp lý biển. Ngoài ra, Tòa cũng có những phán quyết rất rõ ràng liên
quan đến hành động phá hoại môi trường cũng như liên quan đến các hành
vi vi phạm của Trung Quốc đối với Công ước của Liên hợp quốc về Luật
Biển năm 1982.
Nhìn về tổng thể, tôi cho rằng đây là phán quyết
tích cực phù hợp với quy định, trình tự, thủ tục pháp lý đã được quy
định tại Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển, về lâu dài sẽ góp phần
tích cực vào hòa bình, ổn định trong khu vực và có nhiều nội dung đáng
được hoan nghênh.
Theo
ông, Phán quyết của Tòa trọng tài có tác động như thế nào đối với việc
giải quyết tranh chấp ở Biển Đông và các nước liên quan?
Trước
hết, Tòa đã dựa trên nhiều lập luận, chứng cứ để đưa ra phán quyết này,
góp phần giảm đáng kể phạm vi tranh chấp, diện tranh chấp. Việc bác bỏ
cơ sở pháp lý của “Đường lưỡi bò”, đã làm giảm đáng kể phạm vi tranh
chấp ở khu vực, đặc biệt là Trường Sa.
Nhiều điểm trong phán
quyết này có thể mở rộng diện áp dụng ra cả khu vực bên trong “Đường
lưỡi bò”. Điều đó cũng góp phần quan trọng, làm giảm phạm vi tranh chấp.
Quy chế pháp lý đối với các thực thể trên biển, sẽ là những cơ sở quan
trọng để các nước có những đánh giá, nhận định đầy đủ về tuyên bố của
mình, từ đó góp phần làm rõ ràng hơn, minh bạch hóa các tuyên bố lập
trường của các bên trên Biển Đông.
Đối với các hành vi vi phạm
của Trung Quốc, Tòa đã làm rõ các loại hình, mức độ vi phạm và những kết
luận của Tòa là rõ ràng. Đây sẽ là những tiêu chí quan trọng để các
nước ứng xử với nhau, không chỉ ở khu vực Biển Đông, mà còn có thể được
áp dụng trên phạm vi toàn cầu, góp phần xây dựng những chuẩn mực chung,
những hành xử chung của những quốc gia có trách nhiệm ở khu vực, cũng
như trên trường quốc tế, phải hành xử theo luật và hành xử có trách
nhiệm.
Theo ông, liệu có điều chỉnh gì mới trong chủ trương, chính sách của Việt Nam về vấn đề Biển Đông sau phán quyết này?
Tôi
cho rằng, tuyên bố báo chí mới là bản tóm tắt những nội dung chính của
phán quyết. Nội dung chi tiết của bản phán quyết này rất dày, khoảng 500
trang, đòi hỏi phải có quá trình nghiên cứu sâu sắc mới có thể hiểu đầy
đủ, đánh giá chính xác được.
Cá nhân tôi thấy một số điểm lưu ý
như sau: Những nội dung tuyên bố của Tòa trọng tài ngày 12/7, khá phù
hợp với lập trường 8 điểm tại Tuyên bố mà Chính phủ Việt Nam đưa ra ngày
5/12/2014 (8 điểm này đã được Tòa trọng tài công nhận đưa vào cân
nhắc). Có 4 điểm rất đáng chú ý:
Thứ nhất, Việt Nam công nhận Tòa có thẩm quyền đối với vụ kiện, đối với những điểm mà Tòa tuyên bố ngày 12/7.
Thứ
hai, Việt Nam bác bỏ bất kỳ tuyên bố chủ quyền nào của Trung Quốc dựa
trên “Đường lưỡi bò”. Điều này cũng phù hợp với tuyên bố phán quyết của
Tòa.
Thứ ba, Việt Nam cho rằng cả 8 cấu trúc mà Philippines đề
cập cụ thể trong vụ kiện chỉ là những bãi nửa nổi nửa chìm theo Điều 13
Công ước Luật Biển năm 1982 hoặc là đá theo Điều 121 khoản 3 của Công
ước Luật Biển năm 1982 và như vậy chỉ có tối đa lãnh hải 12 hải lý. Phán
quyết của Tòa ngày 12/7 đã chứng minh rằng, quan điểm lập trường của
Việt Nam đúng đắn.
Thứ tư, Việt Nam bảo lưu tất cả các quyền của
mình nhằm sử dụng các biện pháp hòa bình để bảo vệ các quyền lợi pháp
lý, các quyền lợi hợp pháp của mình ở Biển Đông. Biện pháp hòa bình ở
đây có thể được hiểu là các tiến trình đàm phán ngoại giao, tiến trình
pháp lý hoặc có thể sử dụng trung gian hòa giải.
Việt Nam chủ
trương hòa bình giải quyết tranh chấp dựa trên luật pháp quốc tế, tôn
trọng Tuyên bố ứng xử các bên ở Biển Đông (DOC), không được sử dụng vũ
lực hay đe dọa sử dụng vũ lực.
Tôi cho rằng, thời gian tới phản
ứng của Việt Nam còn tùy thuộc vào nhiều yếu tố: thứ nhất là phản ứng và
cách hành xử của Trung Quốc; thứ hai là phản ứng và cách hành xử của
Philippines; thứ ba là tình hình thực tiễn trên Biển Đông; thứ tư là
phản ứng của các nước có liên quan và cộng đồng quốc tế.
Trên cơ
sở đó, tôi tin rằng, dựa trên phán quyết này, chúng ta sẽ có tuyên bố,
hành động phù hợp để bảo vệ tốt nhất lập trường cũng như chủ quyền toàn
vẹn lãnh thổ Việt Nam trên Biển Đông; bảo vệ và duy trì được hòa bình ổn
định ở Việt Nam và khu vực, để thực hiện thành công sự nghiệp công
nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước trong bối cảnh hiện nay.
Tóm
lại, bước đầu cá nhân tôi nhìn nhận, với phán quyết ngày 12/7 có nhiều
điểm đáng hoan nghênh còn chi tiết phải có nghiên cứu sâu để từ đó làm
rõ nội dung và có điều chỉnh phù hợp cả về hành vi cũng như có quan điểm
lập trường phù hợp trong bối cảnh hiện nay.
Trân trọng cảm ơn ông!
Nguyễn Hồng Điệp/TTXVN